Lijsten

Introductie tot de Geschiedenis van Schilderijlijsten

• Welkomstwoord en introductie van de lezing over de geschiedenis van schilderijlijsten.
• De spreker zal chronologisch de ontwikkeling van lijsten behandelen, inclusief originele en niet-originele inlijstingen.
• Doel is om museumbezoekers bewust te maken van de fascinerende wereld van lijsten.
  Terminologie en Constructie van Lijsten
• Uitleg van de terminologie van een schilderijlijst, zoals bovenregel, onderregel, linker- en rechterstijlen.
• De dagkant als het kleine randje dat het schilderij inkadert.
• De sponning als een kleine verspringing aan de achterkant waar het schilderij in rust voor bescherming en stabiliteit.
  Functie en Materialen van Schilderijlijsten
• De primaire functie van een lijst is het beschermen van het schilderij, zowel tijdens transport als aan de muur.
• Lijsten worden gemaakt van diverse materialen, waaronder hout, been en zelfs steen.
• Onderscheid tussen lijsten met ornamenten (opgeplakt of gesneden) en profiellijsten.
  Vroege Voorbeelden van Schilderijlijsten: Fajum Portretten
• De vroegste bekende voorbeelden van lijsten zijn Fajum portretten uit Egypte, daterend van meer dan 1900 jaar geleden.
• Deze portretten zijn uitzonderlijk goed bewaard gebleven dankzij de encaustiek schildertechniek met verhitte was.
• De aanwezigheid van een touw aan de lijst suggereert dat deze portretten als zelfstandige werken in interieurs hingen voordat ze op mummies werden geplaatst.
  Ontwikkeling van Schilderijlijsten in de Middeleeuwen
• Na de Fajum portretten was er een lange periode met weinig autonome schilderkunst en bewaarde lijsten.
• Schilderkunst in deze periode focuste op wandschilderkunst en miniatuurschilderkunst in boeken, waar geen aparte lijsten nodig waren.
• De opkomst van de Internationale Gotiek bracht grote altaarstukken met meerdere luiken, vaak ingelijst met een beeldtaal die de gotische kerkarchitectuur weerspiegelde.
  Architectonische Invloeden op Gotische Lijsten
• Gotische altaarstukken, zoals het werk van Jacob Olicon, waren ingelijst met architectonische elementen zoals balbakjes en pilasters.
• De ‘predella’, een decoratieve band onderaan de lijst, was een veelvoorkomend element.
• Deze lijsten waren vaak miniatuurversies van kapellen, met diepte en details die de architectuur nabootsten.
  Praktische Lijsten: Het Wilton Diptiek en Geschilderde Lijsten
• Het Wilton Diptiek toont een originele, functionele lijst die als een boek dichtklapt voor draagbaarheid en bescherming tijdens reizen.
• De eenvoudige, geprofileerde lijst van het diptiek was pragmatisch om beschadiging van ornamenten te voorkomen.
• Voorbeelden zoals het portret van Engelbert II van Nassau tonen geschilderde lijsten die als een ‘venster’ fungeerden, waarbij de geportretteerde de lijst overschrijdt.
  Evolutie van Lijsten: Van Architectuur naar Autonome Kunst
• Middeleeuwse lijsten waren sterk gebaseerd op en verbonden met architectuur, zoals te zien is in de overeenkomst tussen het profiel van het stadhuis van Gouda en de lijst van Engelbert van Nassau.
• Deze architectonische spiegeling begon later losgelaten te worden.
• Kunstenaars en lijstenmakers emancipeerden zich als zelfstandige creatieve entiteiten, wat leidde tot nieuwe ontwikkelingen in de Renaissance.

Opkomst van de Autonome Kunstenaar in Italië

• Langzame ontwikkeling van autonome positie voor kunstenaars in Italië
• Verschuiving van kerkelijke naar particuliere kunstmarkt
• Jodg di Bond’s werk als startpunt van de Renaissance
  Altaarstuk van Bernardus de Florentijn
• Altaarstuk uit 1328 van Bernardus de Florentijn
• Inlijsting in internationale gotische stijl met drieluik
• Inscriptie vermeldt opdrachtgever en kunstenaar
  Samenwerking Fra Angelico en Lorenzo Ghiberti
• Bijzondere samenwerking tussen twee kunstenaars
• Schilderingen door Fra Angelico, lijst door Lorenzo Ghiberti
• Ghiberti’s ontwerp van een tempel in plaats van gotische kathedraal
  Architectonische Elementen en Symboliek
• Gebruik van architectuurelementen uit de klassieke oudheid
• Driehoek boven luik met God de Vader
• Combinatie van natuursteen en hout in omlijsting
  De Tabanellijst en Autonome Kunstwerken
• Filipino Lyppi’s werk met tabanellijst
• Lijst als autonoom kunstwerk, niet alleen altaarstuk
• Losse aankoop van lijsten en bestelling van schilderijen
  Architectuur en Decoratie van Tabanellijsten
• Architectonisch geïnspireerde, geüpdatete versie
• Pilasters en klassieke bekroning
• Consoles die het gewicht van de lijst dragen
  Grotesken en de Tondo Doni Lijst
• Ontdekking van de Domus Aurea en grotesken
• Verfijnde motieven met zwierige kandelaars
• Tondo Doni van Michelangelo met oorspronkelijke lijst
  Symboliek en Decoratie van de Tondo Doni Lijst
• Lijst met vijf hoofden: Christus en vier profeten
• Spiegeling van schilderijafbeelding in de lijst
• Rijk gedecoreerde lijst met Thomas Aurea motieven
  De Sansovino Lijst en Venetiaanse Invloeden
• Gestudeerde variant van lijstenmakerij in Venetië
• Stijl vernoemd naar architect Jacopo Sansovino
• Gebruik van opgerolde banden en festoenen
  Manierisme en de Idicula-lijst
• Manierisme als laatste fase van de Renaissance
• Elegantie en styling belangrijker dan anatomie
• Idicula-lijst als tempeltje met gebroken fronton
  Bronzino en Moderne Schilderijlijsten
• Bronzino’s werk met diepe, reflecterende lijsten
• Extra diepte en beweging door lichtreflectie
• Eerste stap naar moderne schilderijlijsten

Lodewijk XIII Stijlkenmerken

• Centrale rol van het hof van Lodewijk XIII in kunstproductie
• Ingetogen barok of classicisme in Frankrijk
• Ondiepe, naturalistische ornamenten van bloemen en plantenranken
  Overgang naar Lodewijk XIV Stijl
• Ontwikkeling van een mengvorm tussen Lodewijk XIII en XIV stijlen
• Hoekornamenten die uit de lijst springen
• Gestileerde bloemen en ornamenten die uit de hoeken komen
  Lodewijk XIV Hofstijl en Kenmerken
• Lodewijk XIV’s belangrijke rol in hofkunstuitingen
• Gestileerde plantaardige motieven, afgevlakt en scherper
• Dynamischer lijsten met uitspringende hoek- en middenornamenten
  Lodewijk XV Stijl en Rococo
• Transformatie van hofstijl naar huiselijker en eleganter
• Toenemend naturalisme en asymmetrische ornamenten
• Introductie van ‘pasta’ voor ornamenten en schelpvormige ‘rocaille’ motieven
  Lodewijk XVI Stijl en Classicisme
• Tegenbeweging van classicisme tegen frivole rococo
• Ingetogen lijsten met minder ornamenten, vaak met herhalend ritmisch motief
• Diepe profielen die de dieptewerking van schilderijen versterken

Nederlandse schilderkunst en lijsten in de 17e eeuw

• Ontwikkeling van een eigen Nederlandse schilderstijl na de internationale gotiek.
• Invloed van de Reformatie op de vraag naar schilderijen voor particulieren en kerken.
• Kenmerkende sobere lijsten met vergulde accenten, populair tussen 1575 en 1620.
  Eikenhouten lijsten en het gebruik van inscripties
• Eikenhouten lijsten, zwart gelakt met vergulde dagkant en rand.
• Inscriptie ‘Sermo Dei Aeterna Caduca’ op de lijst van Adam van Wageningen.
• Regelmatig opnieuw lakken en vergulden door slijtage en dofheid.
  Ebenhouten lijsten en hun luxe uitstraling
• Import van ebbenhout na de oprichting van de VOC in 1602.
• Donkerbruine kleur en polijstbaarheid van ebbenhout voor een zijdeglans.
• Ebbenhout als statussymbool, vaak als dunne laag op goedkoper hout.
  De Rodellijst en de Kwabstijl
• De rodellijst als golving van het hout, gericht naar de kijker.
• Kwabstijl als tegenhanger van de ebbenhouten lijst, ontstaan midden 17e eeuw.
• De kwabstijl, verwant aan de ‘sango video’ stijl, geassocieerd met kraakbeen en zachte vormen.
  Symboliek in lijsten en schilderijen
• Zelfportret van Ferdinand Bol met slapende Cupido en zonnebloem als huwelijkssymboliek.
• Slapende Mars als symbool van vredestijd in een schilderij uit 1629.
• Trofeelijst met moderne wapens en verwijzingen naar oorlogvoering, opnieuw ingelijst in 1648.

19e-eeuws Classicisme en Napoleon’s Invloed

• De 19e-eeuwse inlijstingen beginnen met classicisme, voortbouwend op de Franse 18e eeuw.
• Napoleon handhaaft de Lodewijk XVI-stijl van classicisme om zijn positie te legitimeren en vanwege de modieuze aard ervan.
• De eierlijst, gebaseerd op de klassieke oudheid, kenmerkt de eenvoudige profielen van deze lijsten.
  Empirestijl: Napoleon’s Keizerlijke Draai
• Napoleon geeft een eigen draai aan het classicisme met de Empirestijl, ook bekend als keizerstijl.
• De beeldtaal van de Empirestijl combineert Romeinse en Egyptische oudheid, beïnvloed door Napoleons Egyptische expeditie.
• Militaristische elementen, zoals de adelaar en lauwerkrans, zijn prominent aanwezig en symboliseren Napoleons zelfbeeld als Romeinse keizer.
  Evolutie van de Empirestijl en Romantiek
• De Empirestijl evolueert van streng en militair naar zachter, met ornamenten die steeds verder van elkaar komen te staan.
• Rond 1828 krijgt de zachtere stijl voet aan de grond, zichtbaar in de romantische schilderkunst van kunstenaars zoals Delacroix.
• Romantische lijsten contrasteren vaak sterk met de dramatische afbeeldingen, met liefelijke flora-motieven in de hoeken.
  Eclectische en Historiserende Stijlen in de 19e Eeuw
• Na de romantiek ontstaan twee stromingen in de lijstenmakerij: eclectisch en historiserend, beide teruggrijpend op eerdere stijlvormen.
• Eclectische lijsten combineren vrijelijk diverse ornamenten, vaak dramatisch vergroot en met veel verschillende randen, om op te vallen op tentoonstellingen.
• Historiserende lijsten, zoals die van de Prerafaëlieten, passen beter bij het verhaal van de afbeelding, vaak met een vereenvoudigd profiel dat speelt met licht en schaduw.
  Lawrence Alma-Tadema en de Saladelijst
• Lawrence Alma-Tadema ontwierp lijsten die specifiek aansloten bij zijn historische onderwerpen, zoals Romeinse taferelen, met ingegrifte lijntekeningen en toneelmaskers.
• De ‘saladelijst’, populair in Nederland, is een overgangsstijl tussen Lodewijk-stijllijsten en eclectische lijsten, vaak te vinden in musea.
• Saladelijsten, losjes gebaseerd op Lodewijk XIV, werden gemaakt van vormbare pasta, waardoor ornamenten eenvoudig en aan de strekkende meter geproduceerd konden worden.
  Einde van de 19e Eeuw en Toekomst van Lijsten
• Aan het einde van de 19e eeuw worden lijsten minder vastomlijnd in stijl, met veel kunstenaars die hun eigen lijsten ontwerpen en soms zelfs beschilderen.
• Voorbeelden van kunstenaars die hun eigen lijsten ontwierpen zijn Jan Toorop, Vincent van Gogh en Gustav Klimt.
• De lezing biedt inzicht in de grote lijnen van inlijstingen, ondanks de vele individuele en eenmalige uitingen die niet allemaal behandeld konden worden.